Trần Tử Khách
Hoàng hôn buông xuống, nhuộm cả xóm nhỏ ven sông một màu tím sẫm. Tiếng muỗi bắt đầu kêu vo ve như một bản nhạc buồn dai dẳng. Trong những căn nhà lụp xụp, ánh lửa bếp leo lét hắt lên vách đất, người ta vội vã lùa vội bát cơm chiều. Ở cái xóm nghèo này, màn đêm đến sớm và mang theo sự tĩnh mịch, bởi ai cũng tiếc từng giọt dầu hoả, thứ xa xỉ và quý giá.
Nhưng có một nơi luôn là ngoại lệ.
Giữa lúc bóng tối đang dần nuốt trọn mọi thứ, từ căn nhà khang trang nhất xóm của ông Hai, tiếng radio rè rè bỗng vang lên một điệu “ca cổ”. Đó như một tín hiệu quen thuộc. Rồi người ta nghe thấy tiếng bơm hơi “phì phì” đều đặn. Lũ trẻ con đang chơi u tìm ngoài ngõ bỗng reo lên:
“A, ông Hai thắp đèn rồi!”
Và rồi, một tiếng “xì” nhẹ vang lên, theo sau là một quầng sáng trắng toả ra, xua tan bóng tối trong khoảnh khắc. Chiếc đèn măng xông, một “bảo vật” thực sự của cả xóm, đã được thắp lên.
Chẳng ai bảo ai, sân nhà ông Hai dần đông lại. Trong đám trẻ con xúm xít chơi đùa, có cậu bé tên Nam, gầy gò và ít nói. Đêm nào cậu cũng cẩn thận ôm theo cuốn tập đã sờn gáy, tìm một góc sáng nhất để ê a đánh vần, nắn nót viết từng con chữ. Ánh đèn soi rõ khuôn mặt ngây thơ, tập trung cao độ, biến việc học trong con mắt cậu trở thành một điều gì đó thật diệu kỳ và thiêng liêng.
Người lớn cũng kéo đến, người đánh cờ, người trò chuyện rôm rả. Ông Hai, với nụ cười hiền hậu, chỉ lặng lẽ ngồi bên ấm trà nóng, ngắm nhìn khung cảnh rộn rã ấy. Ông chưa từng nghĩ việc mình làm có gì to tát. Với ông, thắp một ngọn đèn để lũ trẻ có chỗ học, người lớn có nơi trò chuyện sau một ngày mệt nhọc, chỉ đơn giản là niềm vui.
Nhiều năm sau…
Thời gian dần trôi đi, mang theo cả những vui buồn của một kiếp người. Xóm nghèo giờ đã sáng ánh điện, không còn cảnh quây quần dưới ngọn đèn măng xông nữa.
Ông Hai, người đàn ông hiền hậu với nụ cười ấm áp, đã về với đất trời từ hơn mười năm trước, trước khi kịp thấy cậu bé Nam gầy gò năm xưa đã nên người. Căn nhà giờ chỉ còn lại một mình bà Hai lủi thủi.
Một buổi chiều, Nam trở về thăm bà Hai trên chiếc xuồng nhỏ, anh bước vào thềm nhà từng bước chậm rãi, mừng vui nhưng ánh mắt ẩn chứa nhiều tâm sự. Anh bước vào căn nhà quen thuộc, không gian vẫn vậy nhưng thiếu đi hơi ấm của ông.
Nhìn thấy bà Hai, anh cúi đầu chào. Rồi chẳng nói chẳng rằng, anh lặng lẽ bước tới bàn thờ nơi có di ảnh của ông Hai đang mỉm cười hiền từ. Anh rút ba nén hương, châm lửa, rồi thành kính vái lạy. Làn khói hương thơm lan toả như một lời tri ân thầm lặng gửi đến người đã khuất.
Nhìn người đàn ông lạ mà quen, bà Hai rưng rưng nước mắt. Nam quay lại, khẽ nói với bà:
“Bác gái, con là Nam đây. Con về thăm bác, và thắp cho bác trai nén hương.”
Anh ngồi xuống bên chiếc chõng tre đã cũ, kể cho bà nghe về những năm tháng bên cạnh nhà Bác. Anh nói, một trong những động lực lớn nhất của anh chính là ký ức về những đêm hè ngồi học dưới ánh đèn măng xông.
“Ngày xưa nếu không có ánh đèn của bác trai,” anh nghẹn ngào, “có lẽ đời con đã rẽ sang một hướng khác rồi ạ. Bác cho đi một ngọn đèn, mà soi sáng cả tương lai cho con.”
Bà Hai lấy vạt áo chấm nước mắt, bà nói trong tiếng nấc: “Ông nhà tôi lúc sinh thời có bao giờ nghĩ xa xôi thế đâu. Ông ấy chỉ nghĩ đơn giản là giúp bọn trẻ có chỗ vui chơi, học hành thôi. Người cho đi không để ý, vậy mà đã để lại ân tình cho người khác nhiều đến thế…”
Nam ở lại chơi cả buổi chiều, tâm sự hàn huyên, an ủi chăm sóc Bác Hai và giúp đỡ Bác về cuộc sống như một lời tri ân hai Bác đã giúp Nam trong cảnh cơ hàn.
Khi trời chập choạng tối, Nam chào bà Hai ra về. Anh đi thẳng ra khu đất trống cuối xóm, nơi có mộ của ông Hai. Ánh đèn đường le lói hắt lên những ngôi mộ im lìm. Nam đứng trước nấm mồ đã phủ đầy sương nắng, lặng lẽ thắp một nén nhang, cắm xuống đất. Ánh lửa bập bùng trong bóng tối như một lời nhắn nhủ. Anh không nói gì, chỉ cúi đầu thật lâu, như thể đang nhìn thấy lại dáng hình ông Hai hiền hậu năm xưa, đang ngồi đó bên chiếc đèn măng xông, lặng lẽ mang lại ánh sáng cho những cuộc đời.
Anh đứng trước mộ hồi lâu, cho đến khi tàn hương cháy hết, rồi mới quay bước ra về.
Ông Hai đã đi xa, nhưng ánh sáng từ chiếc đèn măng xông năm ấy dường như chưa bao giờ tắt. Nó đã trở thành một thứ ánh sáng khác, âm thầm soi rọi con đường cho một cậu bé nghèo, và giờ đây, nó lại quay về, sưởi ấm cho những ngày tháng tuổi già của người ở lại.
Có những sự cho đi bình dị, mà gieo nên ân tình sâu nặng mãi về sau.
